การจัดหน่วยงานด้านกำลังพลของกองทัพบก ปี 2491

               การจัดหน่วยงานด้านกำลังพลของกองทัพบก ในปี พ.ศ.2491    ถือว่าเป็นการจัดหน่วยงานที่กำหนดภารกิจให้ปฏิบัติเฉพาะงานด้านกำลังพลอย่างชัดเจน เป็นครั้งแรก โดยจัดกำลังบรรจุตามอัตรากองทัพบก 91 มีสถานะเป็นหน่วยส่วนกลาง คือ จัดอยู่ในกรมเสนาธิการทหารบก

               กรมเสนาธิการทหารบก ปี 2491 ประกอบด้วย 5 แผนก

                             แผนกกลาง มีหน้าที่เกี่ยวกับงานธุรการ ระเบียบการ และควบคุมงานทางเอกสารงานสารบรรณ

                             แผนกที่ 1 มีหน้าที่เกี่ยวกับการจัดกำลัง การกำหนดกำลัง การระดมกำลัง การบรรจุ เลื่อน ลด ปลด ย้ายตำแหน่ง การบำเหน็จ และวิทยาการของสัสดี โดยใช้ชื่อย่อ สธ.ทบ.1 มีที่ตั้งหน่วยในขณะนั้นอยู่ที่ศาลาว่าการกระทรวงกลาโหม
                             แผนกที่ 2 มีหน้าที่เกี่ยวกับการสื่อข่าว รวบรวมข่าว และกิจการต่างประเทศ

                             แผนกที่ 3 มีหน้าที่เกี่ยวกับการฝึกฝน เตรียมการประลองยุทธ แผนกการรบ และการปราบจราจล

                             แผนกที่ 4 มีหน้าที่เกี่ยวกับการคมนาคม การฐานทัพ การกิจการเขตหลัง

               การจัดส่วนราชการของแผนกที่ 1 กรมเสนาธิการทหารบก ประกอบด้วย

                             1. กองบังคับการ ทำหน้าที่สารบรรณและธุรการภายใน ได้แก่ การรับ ส่ง เก็บรักษาเอกสารแบบธรรมเนียม ข้อบังคับต่าง ๆ แก้ไขทำเนียบข้าราชการกองทัพบก ตลอดจนการเก็บรักษา เบิกจ่ายครุภัณฑ์ประจำสำนักงาน

                             2. กองที่ 1 ทำหน้าที่ธุรการของกองการกำลังพลทั่วไป ได้แก่ การรวบรวมข้อมูลอันเป็นหลักฐานในการพิจารณาเสนอความเห็นเกี่ยวกับแบบธรรมเนียมและข้อบังคับ ตลอดจนคำสั่งต่าง ๆ การพิจารณากำหนดหลักการอันเกี่ยวกับการควบคุมดูแลวินัยทหาร พิจารณาโต้ตอบปัญหาเกี่ยวกับภาวะการทั้งปวงของหน่วยทหาร ตลอดจนการเก็บรักษาหลักฐานในหน้าที่ของแผนกที่ 1 ในการ สงครามและการบำเหน็จบำนาญพิเศษ

                             3. กองที่ 2 ทำหน้าที่ในการเตรียมพล ได้แก่ การรักษายอดและสถิติเกี่ยวกับการกำลังพลทั้งปวง เตรียมแผนบรรุกำลังพล วางแผนดำเนินงานในการขยายกำลังและการระดมพล การเรียกทหารกองเกินเข้ากองประจำการ ตลอดจนวิทยาการในทางสัสดี

                             4. กองที่ 3 ทำหน้าที่เกี่ยวกับการปกครองกำลังพล ได้แก่การบรรจุ เลื่อน ลด ย้าย การบำเหน็จความดีความชอบ ความผิด และ การลงทัณฑ์ จัดทำและเก็บสมุดประวัติข้าราชการ การเบี้ยหวัด และบำเหน็จบำนาญ

อัตรากำลังพลของแผนกที่ 1 กรมเสนาธิการทหารบก

               1. อัตรากำลังพลของ แผนกที่ 1 กรมเสนาธิการทหารบก ปี พ.ศ.2491 กำหนดการบรรจุกำลังพลปฏิบัติงานไว้ทั้งสิ้น 48 ตำแหน่ง คือ

                     1.1 ตำแหน่งสัญญาบัตร จำนวน 25 ตำแหน่ง ระบุให้เป็นข้าราชการพลเรือนสามัญ 6 ตำแหน่ง

                     1.2 ตำแหน่งต่ำกว่าสัญญาบัตร จำนวน 23 ตำแหน่ง ระบุให้เป็นข้าราชการพลเรือนสามัญ 21 ตำแหน่ง และข้าราชการพลเรือนวิสามัญ (ภารโรง) 2 ตำแหน่ง

               2. สำหรับ อัตราชั้นยศของหัวหน้าหน่วย ซึ่งเรียกชื่อในขณะนั้นว่า หัวหน้าแผนก กำหนดอัตราชั้นยศ พันเอก มีหน้าที่ในการปกครองบังคับบัญชากองต่าง ๆ สำหรับผู้ที่มีหน้าที่ปกครองบังคับบัญชากอง เรียกว่า แม่กอง กำหนดอัตราชั้นยศ พันโท โดยมีนายทหารสัญญาบัตรตำแหน่งประจำแผนก และ ประจำกอง เป็นกำลังพลปฏิบัติงานตามลำดับ และนอกจากนี้อัตรากำลัพลของ แผนกที่ 1 กรมเสนาธิการทหารบก ยังได้กำหนดให้มีตำแหน่งนายทหารสัสดี และเจ้าหน้าที่ฝ่ายพระธรรมนูญ กำหนดอัตราชั้นยศ พันโท เช่นเดียวกับตำแหน่ง แม่กองต่าง ๆ ซึ่งนายทหารการสัสดี และเจ้าหน้าที่ฝ่ายพระธรรมนูญนี้ กำหนดหน้าที่การปฏิบัติงานเป็นฝ่ายกิจการพิเศษในสายงานด้านกำลังพลในขณะนั้น

               3. แผนกที่ 1 กรมเสนาธิการทหารบก นี้ มี พ.อ.สมบุญ สุนทรเกศ เป็นหัวหน้าแผนก จึงนับได้ว่า เป็นหัวหน้าหน่วยกำลังพลคนแรกของกองทัพบก ภายหลังสงครามโลก ครั้งที่ 2 ซึ่งกองทัพบกได้เปลี่ยนแปลงการจัดส่วนราชการตามแบบของกองทัพบกสหรัฐอเมริกา